Pojęcie energy managementu nie jest dziś terminem jednorodnym ani jednoznacznie zdefiniowanym. W praktyce rynkowej nie istnieje jedna, sztywna i powszechnie obowiązująca definicja – a zakres tego obszaru dynamicznie ewoluuje wraz ze zmianami technologicznymi, regulacyjnymi i biznesowymi. Z mojego doświadczenia wynika, że definicja ta ciągle się poszerza, obejmując coraz więcej procesów, kompetencji i narzędzi.

‍

Coraz więcej osób może dziś realnie określać się mianem energy managerów – niezależnie od formalnego stanowiska. W praktyce wiele ról operacyjnych, analitycznych i technicznych obejmuje zadania, które bezpośrednio wpływają na parametry energetyczne obiektów, ich oddziaływanie środowiskowe oraz koszty eksploatacyjne. W każdym miejscu, w którym pracujemy z infrastrukturą, instalacjami czy też kosztami energii, stajemy się częścią ekosystemu energetycznego organizacji..

‍

1. Monitorowanie i analiza zużycia energii

Bez rzetelnych danych i monitorowania parametrów energetycznych nie można mówić o jakimkolwiek realnym zarządzaniu. To fundament, który stanowi punkt wyjścia każdej dojrzałej strategii energetycznej – i zasada, której nie da się podważyć.

W trakcie projektów prowadzonych w latach 2016–2019 dla wielu klientów, z którymi współpracowałem, opierało swoją wiedzę energetyczną wyłącznie na fakturach otrzymywanych od operatorów – często raz w miesiącu lub rzadziej. Dla wielu firm był to jedyny obraz zużycia i kosztów energii. Dziś sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Dojrzałe organizacje doskonale rozumieją, jak kluczowe jest wdrożenie systemów umożliwiających bieżący monitoring parametrów energetycznych i szybkie reagowanie na odchylenia.

Kluczowym zadaniem energy managera jest opracowanie koncepcji systemu monitoringu energetycznego oraz zadbanie o jego skuteczne funkcjonowanie. Każda organizacja ma nieco inne potrzeby: inaczej wygląda to w obiektach przemysłowych ze złożonymi procesami technologicznymi, a zupełnie inaczej w sieciach prostszych obiektów – takich jak placówki bankowe czy sklepy małopowierzchniowe. Jednak gdy skala rośnie do 100, 200 czy nawet 12 000 punktów w całym kraju, precyzyjne określenie co i jak mierzymy staje się absolutnie kluczowe.

‍

W praktyce warto opierać się na kilku typach wizualizacji, które umożliwiają szybkie diagnozowanie zachowań energetycznych obiektu:

• Profil dobowo-godzinowy zużycia – pokazuje, jak obiekt pracuje w czasie.
• Podział zużycia na sekcje technologiczne (klimatyzacja, chłodnictwo, oświetlenie) – wskazuje, która część generuje największy udział w konsumpcji.
• Zestawienie zużycia według stref taryfowych – pozwala określić, ile energii pobieramy w najbardziej kosztownych godzinach.
• Korelacja zużycia z temperaturą zewnętrzną – jeden z bardziej wartościowych wykresów przy analizie obiektów handlowych czy usługowych.
• Mapa mocy pobranej względem mocy umownej – podstawa do optymalizacji opłat za moc i ograniczania kosztów stałych.

‍

Wpływ temperatury zewnętrznej na zużycie energii to pasjonujący i bardzo złożony temat. To jeden z kluczowych czynników kształtujących zużycie energii, zwłaszcza w obiektach wolnostojących, które w sezonie letnim i zimowym utrzymują komfort termiczny głównie w oparciu o systemy klimatyzacji. Warunki atmosferyczne oraz obecność klientów i personelu potrafią bardzo wyraźnie zmienić zapotrzebowanie obiektu na energię i moc chłodniczą.

‍

Wdrożenie systemu monitoringu to tylko punkt startowy, kolejnym kluczowym punktem jest praca na pozyskanych za pomocą tego systemu danych. Zbieramy ich coraz więcej, korzystamy z platform BI czy algorytmów uczenia maszynowego, ale kluczowym elementem jest dopiero analiza tych danych oraz formułowanie konkretnych wniosków i rekomendacji. W przypadku klientów sieciowych skala informacji praktycznie wymusza automatyzację procesów i wykorzystanie nowych technologii, bo ręczne przetwarzanie tak dużych wolumenów informacji jest po prostu niemożliwe.

Przykład z sieci stacji benzynowych: analiza zużycia energii w podziale na dni tygodnia pokazała, że we wtorki i w czwartki – czyli w dniach promocji na paliwo premium – zużycie wyraźnie rosło. Większa liczba klientów, intensywniejsza praca dystrybutorów i infrastruktury przekładały się bezpośrednio na wzrost poboru energii. Dane energetyczne stały się więc narzędziem do oceny skuteczności działań marketingowych – to przykład analizy idealnie łączącej perspektywę techniczną z biznesową.

‍

2. Optymalizacja i stabilizacja kosztów energii

Warto w tym miejscu zadać sobie fundamentalne pytanie: czym właściwie jest optymalizacja, a czym stabilizacja? Czy naszym celem zawsze powinno być maksymalne obniżenie kosztów energii, czy może ważniejsze jest zapewnienie bezpieczeństwa i przewidywalności w dłuższym horyzoncie? Ostateczna odpowiedź zależy od podejścia i strategii przyjętej w danej organizacji.

Energia czynna i model kontraktacji

Mamy dziś do czynienia z rynkiem, który zmienia się wyjątkowo dynamicznie. Wciąż trwa dyskusja, czy lepiej zabezpieczyć stałą cenę na rok lub dwa lata do przodu, czy może rozliczać się w oparciu o rynek SPOT. Coraz częściej pojawia się też model, w którym to my – energy managerowie – aktywnie wybieramy moment zakupu odpowiednich transz wolumenowych, analizując codzienne notowania na Towarowej Giełdzie Energii.

Warto jednocześnie obserwować stosunkowo nowe zjawiska rynkowe: ujemne ceny energii pojawiające się coraz częściej w sezonie letnim, napędzane rosnącym udziałem OZE, czy duże spready godzinowe – z cenami w szczytach zimowych oscylującymi wokół tysiąca złotych za MWh, gdy warunki do produkcji energii z wiatru nie są sprzyjające, a energii ze słońca jest bardzo mało. Wszystko to wymaga od energy managera bardzo dobrej znajomości dostępnych na rynku narzędzi i umiejętności rekomendowania strategii zakupowej dopasowanej do specyfiki organizacji.

Opłaty dystrybucyjne

Dobór grupy taryfowej, określenie właściwej mocy umownej i kompensacja energii biernej – to klasyczne trio związane z optymalizacją opłat dystrybucyjnych, które większość praktyków zna bardzo dobrze. Jednocześnie jest to temat, który wciąż pozostaje „żywy”. W rozmowach z klientami i na obiektach, którymi zarządzam, praktycznie zawsze pojawia się coś do poprawy. Obiekty funkcjonują dynamicznie: pojawiają się nowe urządzenia, inne znikają, zmienia się profil zużycia energii. To, co kiedyś uzasadniało wybór taryfy C12A, dziś może już wskazywać na lepszą efektywność w C13.

Do tego wszystkiego dochodzi fakt, że taryfy dystrybucyjne aktualizowane są raz w roku – zwykle publikowane około połowy grudnia – dlatego trzymanie ręki na pulsie jest tu absolutnie kluczowe.

‍

3. Efektywność energetyczna – bezpośredni wpływ na wolumen zużycia

Wiedza techniczna i inżynieryjna – zależna od tego, jakie systemy są dostępne na danym obiekcie, jest kluczowa w ograniczaniu zużycia energii. Każdy obiekt posiada charakterystyczne dla siebie sekcje, jednak zawsze mamy do czynienia z obwodami oświetlenia czy systemami odpowiedzialnymi za utrzymywanie komfortu termicznego. To właśnie optymalizacja pracy tych systemów najczęściej ma znaczenie dla osiągania realnych oszczędności energetycznych.

Jednocześnie sama technika nie wystarczy – równie ważne jest budowanie świadomości wśród personelu i użytkowników. W czasach, gdy jesteśmy otoczeni technologią, łatwo ulec przekonaniu, że automatyka rozwiąże za nas wszystkie problemy. Nie zawsze jednak mamy do tego odpowiednie środki lub możliwości techniczne, dlatego użytkownik końcowy wciąż pozostaje istotnym elementem całego łańcucha zarządzania energią.

Budowanie świadomości w organizacji na temat właściwych polityk energooszczędnych naprawdę wszystkim się opłaca. Pokazanie sensu podejmowanych działań oraz dobrych praktyk pracy ze sprzętem to element, który realnie przynosi korzyści. Jasne procedury, zrozumienie celu i właściwe nawyki użytkowników stanowią ważne uzupełnienie działań technicznych i przekładają się na trwalsze efekty energetyczne.

‍

Case study: Mapa cieplna jako narzędzie diagnostyczne

Mapa cieplna to nic innego jak dane w ujęciu tabelarycznym: na osi poziomej znajdują się godziny doby, na osi pionowej dni tygodnia, a w poszczególnych komórkach – zużycie energii np. system HVAC. Kolor czerwony oznacza wyższe zużycie, zielony niższe, a żółty i pomarańczowy – wartości pośrednie. Taki widok jest prosty, ale świetnie uwidacznia niuanse, które można przeanalizować w kilka minut.

W analizowanym obiekcie zauważyliśmy dwa kluczowe problemy. Pierwszy to anomalia po godzinach zamknięcia – zwiększone zużycie od 21:00 do 5:00 w wybranych dniach. Centrala wentylacyjna najwyraźniej nie była prawidłowo wyłączana po zakończeniu pracy sklepu. Drugi problem dotyczył niestabilnej pracy w godzinach szczytu – od 13:00 do 20:00 zużycie było wyraźnie wyższe niż powinno.

Po wizycie w obiekcie, rozmowach z pracownikami i przeglądzie systemu wentylacji i klimatyzacji ustaliliśmy przyczyny. Pilot klimatyzacji znajdował się w zasięgu personelu i – zależnie od indywidualnych preferencji temperaturowych – pracownicy zmieniali nastawy według własnego uznania. Czujnik temperatury sterownika był z kolei umieszczony na zapleczu, czyli w miejscu zupełnie niereprezentatywnym. Dodatkowo obserwowaliśmy otwarte okna przy działającej klimatyzacji oraz stan techniczny urządzeń wymagający interwencji.

‍

Działania naprawcze były stosunkowo proste: wdrożono system sterowania oparty na czujnikach rozmieszczonych w różnych strefach obiektu. Zastosowany algorytm miał dwie wartości graniczne – temperaturę dolną i górną – dzięki czemu klimatyzacja automatycznie reagowała na realne warunki w pomieszczeniu. Pracownicy zostali poinformowani o zmianach oraz o zasadach działania nowego systemu.

Efekt na mapie cieplnej był widoczny natychmiast. Praca centrali stała się stabilniejsza, zniknęły gwałtowne „peaki”, a podstawowe zużycie po godzinach zamknięcia wyraźnie spadło. Co ważne, pracownicy i klienci nie zgłaszali pogorszenia komfortu użytkowania.

Efekt jednej inicjatywy potrafi tworzyć prawdziwą synergię: niższy pobór mocy prowadzi do niższego zużycia oraz umożliwia obniżenie mocy umownej – a to oznacza niższe koszty stałe i daje możliwość redukcji kosztów z tytułu opłaty mocowej. Do tego dochodzą korzyści środowiskowe: mniejsze emisje CO₂, niższe zużycie czynnika chłodniczego, dłuższa żywotność urządzeń i niższe koszty serwisowe. A całość finalnie przekłada się także na wyższy komfort pracowników.

‍

4. Wymogi prawne i regulacyjne

Żyjemy w środowisku, gdzie otoczka prawna i regulacyjna zmienia się dość szybko. Mamy coraz więcej dokumentów, praw, ustaw, z którymi jako energy managerowie musimy się zapoznawać. Bycie na bieżąco z aspektami prawnymi może spowodować konkretne oszczędności dla organizacji. I odwrotnie – jeśli energy manager nie jest na bieżąco, może nas to naprawdę trochę kosztować.

‍

Do kluczowych obszarów regulacyjnych należą:

• ISO 50001 – standard służący procesowi ciągłego doskonalenia efektywnego wykorzystania energii.
• Raportowanie ESG – ślad węglowy, zużycie energii, ciepła, czynników chłodniczych.
• Status odbiorcy przemysłowego – może uprawniać do ulg w opłatach dystrybucyjnych.
• Ustawy w temacie „Mrożenia cen energii” – istotne jeszcze do 2025 r.
• Taryfy dystrybucyjne i opłaty ogłaszane przez Prezesa URE – publikowane co roku.
• System Białych Certyfikatów – za inicjatywy energooszczędne można ubiegać się o świadectwa efektywności energetycznej.

‍

5. Ciągłość biznesowa i komfort użytkowników

Ten aspekt bywa często pomijany w rozmowach o zarządzaniu energią, a jest równie ważny jak wszystkie pozostałe. Jako Energy Managerowie nie możemy skupiać się wyłącznie na minimalizowaniu zużycia i kosztów, dążąc do redukcji wszystkich wskaźników za wszelką cenę. Ciągłość działania biznesu pozostaje absolutnie kluczowa.

Zależy nam, aby obiekty były bezpieczne, komfortowe i atrakcyjne dla użytkowników. Aby ekspozycja towaru czy usług była odpowiednio i zachęcająco prezentowana, a pracownicy chcieli przebywać w zarządzanych przez nas przestrzeniach. To często niedoceniany element, o którym łatwo zapomnieć, a w praktyce energy managerowie realnie wpływają na to, czy w danym biurze czy sklepie pracuje się dobrze i przyjemnie.

‍

Miałem do czynienia z takim przypadkiem, gdzie złe wysterowanie klimatyzacji – zbyt mocne chłodzenie – powodowało, że pracownicy dość szybko się przeziębiali, szczególnie w okresie jesienno-zimowym. Niedobór personelu to bardzo duże wyzwanie dla ciągłości usług i sprzedaży.

‍

Istotne jest również wydłużanie żywotności sprzętu. Jeśli klimatyzacja pracuje stabilnie, bez gwałtownych skoków spowodowanych otwartym oknem czy częstą zmianą nastaw, cykl życia urządzenia znacząco się wydłuża. Oznacza to niższe koszty serwisowe, rzadszą potrzebę uzupełniania czynnika chłodniczego i mniejszą częstotliwość wymian urządzeń. To kolejny efekt jednej dobrze przeprowadzonej inicjatywy.

Efekt synergii – myślenie przekrojowe jako kompetencja energy managera

Mam nadzieję, że ten materiał – dość uniwersalny i wprowadzający – pozwolił spojrzeć szerzej na to, jak wiele obszarów składa się na pracę energy managera. Każdy z tych filarów mógłby być tematem osobnej, kilkugodzinnej dyskusji, jednak wszystkie są ze sobą mocno powiązane.

Kluczową kompetencją osoby na tym stanowisku jest umiejętność myślenia efektem synergii. Jedna inicjatywa może jednocześnie przynieść pozytywny skutek w obszarach bezpośredniego obniżenia zużycia energii, ograniczenia kosztów dystrybucyjnych, zmniejszenia emisyjności, wydłużenia żywotności sprzętu czy poprawy komfortu użytkowników obiektu.

Artykuł powstał na podstawie wykładu wygloszonego w ramach Akademii Energy Managera. Autor: Piotr Mindykowski – Energy Management Manager, Żabka Polska. Zarządza zespołem odpowiedzialnym za koszty energii elektrycznej w sieci ponad 12 000 obiektów.

‍